ჰერეთის ფოლკორული მუსიკა

ქართული ფოლკლორული მუსიკა ჰერეთში

ფოლკ-ჰერეთი წინამდებარე სტატიის მიზანია ჰერეთში (საინგილოში) ქართული ხალხური მუსიკის ძირითადი ისტორიული პერიპეტიების მიმოხილვა და ამ თვალსაზრისით ზოგადი სურათის წარმოდგენა. სტატიის მიზანი მოკრძალებულია და არ აქვს ცალკეული საკითხების დეტალური ანალიზის პრეტენზია, რაც მასშტაბური კვლევის პროდუქტი უნდა იყოს.

ვინაიდან ფოლკლორული მუსიკა ადამიანთა ეთნო-კულტურული კოლექტივის მიერ შექმნილ ეთნოგრაფიულ ტრადიციათა დიდი ერთობის ძალზე მნიშვნელოვანი ნაწილია და ვინაიდან საკითხი ეხება ეთნო-კულტურული ორგანიზმიდან მოწყვეტილ ეთნიკურ ჯგუფს, ამიტომ მიზანშეწონილი იქნება განხილვა დავიწყოთ მთლიანად ეთნოგრაფიული ტრადიციების ჩარჩოში და შემდეგ შევავიწროვოთ საკითხი, კერძოდ ფოლკლორულ მუსიკის მიმართულებით.

დღევანდელი ჰერეთი (მდებ. აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში, _ კახის, ზაქათალისა და ბელაქნის რაიონები) მდიდარია ქართული ეთნოგრაფიული ტრადიციებით, რომელსაც ამ კუთხეში თავისებური სპეციფიკური დეტალები ახლავს. ეს დეტალები ძნელად შესამჩნევია მათთვის, ვინც ქართული ეთნო-კულტურული გარემოს წევრნი არ არიან, მაგრამ, ადვილად იქცევს ქართული ეთნო-კულტურული კოლექტივის სხვა რეგიონალური ჯგუფების (არა ჰერელების) ყურადღებას და დიდ ინტერესს აღძრავს მათში პირველივე უშუალო შეხებისას.

ამ თვალსაზრისით დაკვირვებული ადამიანი ერთ ნიშანდობლივ გარემოებას აღმოაჩენს: ჰერეთის ქართული ეთნოგრაფიული ტრადიციები პირობითად ორ ჯგუფში გადანაწილდება, _ 1) ტრადიციები რომელიც ხმაურიანია და გარეშე ყურადღებას შორიდან იქცევს (სიმღერა, ცეკვა და ა. შ.) და 2) ტრადიციები, რომელიც წყნარად და უხმაუროდ მიმდინარეობს (ქელეხი, მიცვალებულის გაცილება, ვაზთან, ღვინოსთან დაკავშირებული ტრადიციები და ა. შ). პირველი ძალზედ ღარიბია, ხოლო მეორე ავთენტურობის ძალზედ მაღალი ხარისხით არის შენარჩუნებული, როგორის მიგნებაც საქართველოს მხარეთა უმეტესობაში გაჭირდება.

ეს გარემოება ორი ძირითადი მიზეზით არის განპირობებული, რომლებიც წარსული XVII – XIX საუკუნეების ისტორიის უკან იმალება. პირველი მიზეზი იმაში მდგომარეობს, რომ დღევანდელ ჰერეთს, რომელიც ისტორიული ჰერეთის ძირითად აღმოსავლეთ ნაწილს შეადგენს, ძალიან ძლიერი ხელოვნური წყვეტა აქვს თავის XVII საუკუნის წინანდელ წარსულთან. 1614-1617 წლებში ირანის მმართველი შაჰ აბასის გამანადგურებელი ლაშქრობების შემდეგ ჰერეთის მდიდარი და კარგად დასახლებული ქართული რეგიონიდან აღარაფერი დარჩა. ყველა ქართული სოფელი თუ ქალაქი პირწმინდად მოისპო. შემდგომი ჰერეთი რამდენიმე ათეული თუ ასეული მთას შეხიზნული ქართველისაგან გამრავლდა, რომლებმაც პირველ ეტაპზე ორი ძველი დასახლება აღადგინეს _ კაკი (კახი) და ელისენი (ალიაბათი). ბევრი განსჯა არ სჭირდება იმას, რომ იმ გადარჩენილთა შორის ტრადიციული ქართული პოლიფონიური მუსიკის მცოდნეთა რიცხვი ძალიან მცირე იქნებოდა.

1715 წლის თალის ომში დამარცხების შედეგად კი დაეცა დღევანდელი ჰერეთის ტერიტორიაზე არსებული უკანასკნელი ადმინისტრაციული ერთეული, _ ელისენის სამოურავო, რის შემდეგაც ეს მხარე სრულად მოსწყდა ერთიან ქართულ პოლიტიკურ ორგანიზმს და მისგან იზოლირებულ მდგომარეობაში განაგრძო არსებობისთვის ბრძოლა.

მეორე მიზეზი თითქმის მთელ სამ საუკუნეს (XVII – XIX) მოიცავს, რამაც ეთნოგრაფიული კულტურის პირველ პირობით ჯგუფში შემავალი ტრადიციების თვალსაზრისით წარსულთან წყვეტას საბოლოო სახე მისცა. ეს არის ჰერეთის ქართველებზე ლეკების მძიმე უღლისა და მკაცრი ზედამხედველობის პერიოდი.

სამშობლოდან მოწყვეტის შემდეგ აქ სრული დატვირთვით ამუშავდა პრესინგის მანქანა, რომელიც მძლავრი ბერკეტებით ცდილობდა მკვიდრი ქართველების ჩაყრას ეთნიკური ასიმილაციის წისქვილში. XVII საუკუნიდან ჰერეთში ირან-ოსმალეთის ძალისხმევით დაღესტნელთა გაბატონების შემდეგ იწყება ადგილობრივი ქრისტიანული მოსახლეობის ძალით გამუსლიმების პროცესი [მ. დუმბაძე, აღმოსავლეთ კახეთის ისტორიიდან, 1957 წ., 231]. ქართველთა უდიდეს ნაწილს ფიზიკური არსებობის შენარჩუნება ეთნიკური იდენტობის უმნიშვნელოვანესი მარკერის, სარწმუნოების დათმობის ფასად უჯდებოდა. ეს პროცესი მიმდინარეობდა უმძიმესი სოციალური ვითარების ფონზე. ქართველობა ლეკების ყმობას განიცდიდა. საბატონო გადასახადი „ქეშქელი“ ქართველ მოსახლეობას მძიმე ტვირთად აწვა და ამოსუნთქვის საშუალებას არ აძლევდა. ამგვარი ფეოდალური ექსპლოატაცია და სარწმუნოებრივი დევნა არა მარტო აჩანაგებდა მათ, არამედ ფიზიკურადაც სპობდა [მ. დ. 31].

შედეგად ქართველი მოსახლეობა თანდათანობით მოსწყდა მდიდარი ტრადიციებით სავსე მშობლიურ კულტურას. დავიწყებას ეძლეოდა მონასტრებთან არსებული საგანმანათლებლო კერები, მდიდარი ქართული მწერლობა და განათლება [მ. დ. 23].

ამიტომ, XVII საუკუნეზე ადრინდელი ფოლკლორული მუსიკის შესახებ უმეტესად ლოგიკური და ზოგად-ისტორიული მსჯელობაა შესაძლებელი. ენობრივ-კულტურული სპეციფიკის თვალსაზრისით ბარის ჰერეთის ქართველი მოსახლეობა ახლოს დგას ბარის კახეთთან, ხოლო ჰერეთის მთისა და მთისპირა ზონის ქართული სოფლების მოსახლეობა კახეთის მთიანეთის მოსახლეობასთან. საფიქრებელია ენისა და სხვა ტრადიციების მსგავსად, მუსიკალური დიალექტის თვალსაზრისითაც XVII საუკუნემდე ჰერეთი ახლოს იდგა კახეთის მთისა და ბარის შესაბამის მუსიკალურ დიალექტებთან.

შემდგომი პერიოდი ჰერეთში ქართული ფოლკლორული მუსიკის ბედის თვალსაზრისით უმძიმესი იყო. იმ ვითარების წარმოდგენისათვის, თუ რა ყოფაში იმყოფებოდა ქართული ფოლკლორის (როგორც ეთნო-კულტურული იდენტიფიკაციის უმნიშვნელოვანესი ფაქტორის) შემოქმედი ხალხი საკმარისია XIX საუკუნის 20-იან წლებში ჭარ-ბელაქანში რუსეთის აგენტის, პოლკოვნიკ კოცებუს სიტყვები: „მიუხედავად იმისა, რომ გაბატონებული ლეკების მიერ ინგილოების სოფლებში დაყენებული მოლები მკაცრად ადევნებენ თვალყურს ინგილოთა მიერ მაჰმადიანური რელიგიის წეს-ჩვეულებების შესრულებას, ინგილოების ნახევარზე მეტი მაინც (ფარულად) ქრისტიანულ სარწმუნოებას აღიარებს [თ. პაპუაშვილი, ჭარ-ბელაქანი, თბ., 1972, გვ. 18].

ეთნოგრაფიული გარემოს ზოგადი კონტექსტის გაგების მიზნით აქვე ერთ ჩვეულებრივ ყოფით მაგალითსაც მოვიყვან: ყმად ქცეული ქართველის ოჯახში ქრისტიანული მარხვის პერიოდში სტუმრად მისული მაჰმადიანი ბატონი აკვირდებოდა მასპინძლის საკვები კერძების რაციონს. დიასახლისები კი ცდილობდნენ ხერხი ეხმარათ. მაგალითად, იმ დიდ ქვაბში, რომლიდანაც ბატონისათვის ხორცსა და ქონში მომზადებული მსუყე ფლავი მოჰქონდათ, ჩადებდნენ პატარა ქვაბს, რომელში მომზადებული ფლავიც მხოლოდ მცენარეულ ზეთს შეიცავდა. თავიანთ თეფშში სწორედ ამ პატარა ქვაბიდან იღებდნენ კერძს და ქმნიდნენ იმიტაციას, თითქოს საერთო ჭურჭლიდან ამოღებულ საკვებს მიირთმევდნენ... სალხინო თავყრილობას კი ცხადია რაც შეიძლება ნაკლები ყურადღება უნდა მიეზიდა (ანუ ცეკვა სიმღერისა და ხმაურის გარეშე ჩაევლო), რათა ზედმეტი კონტროლი არ გამოეწვია და დანარჩენი ტრადიციების ჩუმად შესრულების საშუალება ყოფილიყო.

ასეთი ტოტალური კონტროლის გარემო ცხადია მძიმედ აისახებოდა ეთნოგრაფიული განვითარების პერსპექტივაზე, მეტადრე ძირს უთხრიდა ლხინის იმ ტრადიციებს, რომელიც ხმაურიანია და გარეშე ყურადღებას შორიდან იქცევს. ამ ხანგრძლივმა ისტორიულმა პერიპეტიებმა XX საუკუნისათვის შექმნა მდგომარეობა, რომელსაც ზაქარია ედილაშვილის შემდეგნაირად გადმოსცემს: „მხიარულებისა და ქეიფის დროს სიმღერა არ იციან. მთელი საინგილო დიდ გამონაკლისს შეადგენს მხიარულსა და მუდამ მომღერალ საქართველოსაგან, ამიტომ აქაური ქორწილია თუ სხვა რამე დღესასწაული, უსიცოცხლოდ მიმდინარეობს. წყნარად შემოუსხდებიან სუფრას და წყნარადვე დაიშლებიან. ლეკთა და თათართა დიდი ხნის მონობას თავისი დაღი დაუსვამს მუდამ მხიარული ქართველისათვის. ან კი რა ემღერებოდა ინგილოს! იმდენი ჭირი და ვარამი გამოუვლია ულმობელი მტრის ხელში, რომ ისიც საკვირველია, _ სული სულად როგორ შერჩა და ხორცი ხორცად“ [ზ. ედილი, საინგილო, 1974 წ. 82].

ეს კვალი დღესაც დაღად ამჩნევია ჰერეთის მკვიდრ ქართველთა ლხინს, ნადს, სუფრას... არის სუფრა, მაგრამ იშვიათია სუფრული სიმღერა, შემორჩენილია ნადის ტრადიცია, მაგრამ არ ისმის ნადური და ა. შ.

დღეისათვის ჰერეთში ადგილობრივი დიალექტის ქართული ფოლკლორული მუსიკის ნიმუშების რაოდენობა ძალზედ მწირია. რაც არის, უმეტესობაზე თითქოსდა XVII საუკუნის შემდგომი პერიოდის აღმოსავლური რიტმის გავლენა იგრძნობა (ცნობისათვის, აღმოსავლური გავლენა რაღაც სახით იგრძნობა თბილისურ ფოლკლორშიც)..

დღემდე მოღწეული ეთნოგრაფიული მუსიკიდან პირველ რიგში უნდა აღინიშნოს ჰერული ნანა თავისი ვარიანტებით. მისი არსებობა ლოგიკურია, ვინაიდან ნანა არ არის არც სალხინო მრავალხმიანობის და არც თავშეყრის დროს სამღერი ყურადღების მიმპყრობი მუსიკა და მისი გაკონტროლება ცხადია ძალზედ რთული იქნებოდა. (ცალკე საკითხია დატირება).

გარდა ამისა, არსებობს ხალხის წიაღში წარმოშობილი მოკლე-მოკლე მელოდიები (დაყვავების ან სხვა ფორმის), რომლებსაც არ აქვთ სრული სიმღერისთვის დამახასიათებელი გრძელი სიუჟეტი.

არსებობს ასევე მცირე რაოდენობით არაჰერულ დიალექტზე შექმნილი მელოდიები, რომელთა განსხვავებული ვერსიები გვხვდება საქართველოს სხვადასხვა კუთხის ხალხურ მუსიკაში და რომლებიც ქართული ხალხური პოეზიის ნიმუშებს იყენებს. ასეთია მაგალითად „ავთანდილ გადინადირა“-ს ჰერეთში არსებული ვერსია, რომელსაც ასრულებდნენ კახისთავში ვასილ პაპიაშვილი (1909-1989 წწ), თოფახში ათაბეგ ოქროჯანაშვილი (1902 – 1983 წწ). ამავე მელოდიაზე მღეროდნენ „საწყალი მელა ჩიოდა“-ს. კიდევ ერთი მელოდია, რომელის ტექსტიც საქართველოდანაა შემოსული, ესაა „ლეკებმა რომ დამიჭირეს“ ერთი ვარიანტი. ამ თვალსაზრისით ჰერეთში სერიოზული კვლევა არ ჩატარებულა. ერთადერთი, რაც ამ ეტაპზე შეიძლება ითქვას, ჩემთვის ცნობილია ტექსტობრივად არაჰერული დიალექტის მხოლოდ ეს ორი სიმღერა, ვერსიები, რომლებიც საქართველოში ჯერ-ჯერობით არ მსმენია.

მოხუცები მღეროდნენ ასევე არაჰერული დიალექტის ქართულ ხალხურ სიმღერებს, მაგალითად, „შირაქში ერთმა მეცხვარემ“.., რომლებიც (სავარაუდოდ) სკოლაში ჰქონდათ ნასწავლი, როცა ამის შესაძლებლობა გაჩნდა.

საზოგადოდ უნდა აღინიშნოს, რომ ქართული მუსიკის დაბრუნება ჰერეთში XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან საეკლესიო საგალობლების სახით იწყება. ისე, რომ XX საუკუნის მეორე ნახევრისთვის, როცა საბჭოთა ათეიზმის მანქანას უკვე თავისი გაეკეთებინა, კახში შემორჩენილი იყვნენ მოხუცები, რომლებიც გალობდნენ საგალობლებს „აღდგომასა შენსა“, „ქრისტე აღსდგა“ და ა. შ.

XX საუკუნის უკანასკნელი მესამედიდან კახში გამოჩნდა ქართული ხალხური მუსიკის რამდენიმე თვითნასწავლი შემსრულებელი, რომლებმაც „იპოვეს“ ერთმანეთი და შეკრეს ქორწილში მომღერალთა ჯგუფი. ამ დროიდან ქართულ ქორწილებში გაჩნდა სასიმღერო მუსიკა, რომელმაც ჩაანაცვლა XVIII საუკუნის შემდგომ გაჩენილი ნაღრა-ზურნა-დოლის რიტმები, რომელიც ადგილობრივ რამდენიმე ქართველს ჰქონდა შესწავლილი საქართველოსთან კომუნიკაციის არ არსებობის ფონზე. (სხვათა შორის, იმავე ნაღრა-ზურნის პერიოდში სიმღერის მოყვარულ თითო-ოროლა ქართველს ესწავლა ხელმისაწვდომ აღმოსავლურ სიმებიან საკრავზე საზ-ზე დაკვრა, თუმცა ნიშანდობლივია, რომ ეს საკრავი ჰერეთში ჩონგურის სახელით იქნა მიღებული და ათასში ერთმა თუ იცოდა მისი ნამდვილი სახელი).

XX საუკუნის ბოლო მესამედში ასპარეზზე გამოჩენილი ჯგუფის წევრები სიამოვნებით იხსენებენ იმ ემოციებს, რომლებიც მასშტაბური ქართული ხალხური სიმღერის დაბრუნებას ახლდა. ქორწილებში ქართული ხალხური სიმღერის წამოწყებისთანავე საქორწინო სუფრასთან მჯდომი ყველა წევრი ტოვებდა სუფრას და ქმნიდა წრეს მომღერლების ირგვლივ, და იქმნებოდა იმ დროის ქორწილებისთვის უჩვეულო სანახაობა.

იმავე ჯგუფის ბაზაზე XX საუკუნის 80-იანი წლების დასაწყისში კახში ჩამოყალიბდა ქართული ხალხური სიმღერების პირველი ანსამბლი „კახის შვიდკაცა“, რომელსაც დროდადრო ახალი წევრები ემატებოდნენ.

იმავე პერიოდში ქართული სიმღერის ჯგუფი „მერცხალი“ შეიქმნა ზაქათალის რაიონშიც, კერძოდ მის ყველაზე დიდ ქართულ სოფელში, ალიაბათში (ელისენში).

XXI საუკუნის პირველ წლებში „კახის შვიდკაცას გამოეყო რამდენიმე წევრი, რომელთაც შეკრეს ხალხური სიმღერების ახალი ჯგუფი „ლაზარე“.

2011 წლის ზაფხულში კახის რაიონში ახალი თაობის ახალგაზრდების მიერ დამოუკიდებლად ჩამოყალიბდა „ჰერეთის ფოლკლორული ანსამბლი ჰერულა“, რომელმაც მუშაობა დაიწყო ახალი სპეციფიკით, დააწესა სტაბილური რეპეტიციების გრაფიკი და დაიწყო მუშაობა ფოლკლორული მუსიკის ყველა მიმართულებით. ამჟამად "ჰერულა" აზერბაიჯანში მოქმედი ერთადერთი ქართული ხალხური სიმღერის ანსამბლია.

ამრიგად, წინამდებარე მცირე ნაშრომში შევეცადეთ წარმოგვედგინა ჰერეთში (საინგილოში) ქართული ხალხური მუსიკის ძირითადი ისტორიული პერიპეტიების ზოგადი სურათი.

ვასილ პაპიაშვილი

04/2013


 კომენტარები

ვასილ პაპიაშვილი ჭეშარიტად ნიჭერი ადამიანია, მისი ნიჭიერება მუსიკალურ სფეროშიც სჩანს. წერილი რომლის შესახებაც ეს კომენტარი იწერება მართლაც მრავალმხრივ საინტერესოა, ავტორის სასარგებლოდ ინდა ითქვას რომ ფაქტები უმეტესად სწორად დ ასაინტერესოდ არის გადმოცემული, თუმცა ვინაიდან ვასილ პაპიაშვილი სპეციალობით ეთნომუსიკოლოგი არ არის ამიტომაც მის წერილში რამდენიმე ადგილას გაუგებრობაა და დაზუსტებასაც საჭიროებს: კერძოდ ავტორი აღნიშნავს „დღეისათვის ჰერეთში ადგილობრივი დიალექტის ქართული ფოლკლორული მუსიკის ნიმუშების რაოდენობა ძალზედ მწირია. რაც არის, ისიც XVII საუკუნის შემდგომი პერიოდისაა და თითქოსდა აღმოსავლური რიტმის გავლენა იგრძნობა, ისე როგორც თბილისურ ფოლკლორშია“ ავტორი პირად საუბარში ამ შთაბეჭდილებას საკუთარი ოჯახის წევრებითა და მეზობელ მოხუცებთან კონტაქტით ამყარებს, რაც ნამდვილად ასეა იმიტომ რომ პირადად ჩემს და ქალბატონი მართა ტარტარაშვილის მიერ ერთობლივად ჩაწერილი ნიმუშებიც ზუსტად იგივეს მეტყველებენ (ამ თემაზე მე წერილის ავტორთან არაერთხელ მქონია საუბარი) მაგრამ ამის შემდეგ იწყევბა მეორე, ცემი აზრით სადავო ნაწილი. “რაც არის ისიც XVII საუკუნის შემდგომი პერიოდისაა“ აქ სჩანს ისე, რომ თითქოს ეს ნიმუშები მეჩვიდმეტე საუკუნის შემდგომ არის შექმნილი რაც ნამდვილად არასწორია. მართალია ისტორიული მოვლენების გამო ჰერულმა მუსიკალურმა ფოლკლორმა დეგრადირება განიცადა, მაგრამ არის ნიმუშები რომლებიც თავისი ფუნქციით (ფრინველის მიბაძვა, ბავშვთა თამაშობისას სათქმელი ჰანგები) სწორედ რომ უძველესია და არა მეჩვიდმეტე საუკუნის შემდეგ შექმნილი, ანდა თუნდაც ჩვენამდე დეგრადირებული სახით მოღწეული. რაც შეეხება გავლენას რიტმთან ერთად ნბევრი სხვა კომპონენტის დასახელებაც შეიძლება თუმცა აქედან უმთავრესად ვოკალური მრავალხმიანობის დაკარგვა უნდა მივიჩნიოთ. ეთნოგრაფიული ცნობები კი ჰერული ფოლკლორის შესახებ მხოლოდ მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევრიდან მოგვეპოვება. პაპიაშვილი მართებულად აღნიშნავს რომ ჰერეთში გავრცელებულ საკრავ „საზს“ ჩონგურს უწოდებენ, ჩენი მხრიდან დავსძენთ რომ ჩონგურს დიალექტურად „ჩუნგური“ ეწოდება და ხალხიც ამ საკრავს სწორედ ამ სახელით მოიხსენიებს. აღსანიშნავია რომ აღმოსავლეთ საქართველოს ბარში ფანდურს მეტ წილად ჩონგურს უძახიან ხოლო საინგილოში გავრცელებული ხუთ სიმიანი საზი კი აღნაგობით სწორედ რომ ფანდურს უახლოვდება. ყურადღება სიქცევს ის დეტალი რონ აზერბაიჯანში გავრცელებული საზებისგან (4-5, 9 სიმიანი) განსხვავებით სიანგილოშ მხოლოდ 5 სიმიანი შემხვედრია. ასევე საინტერესოა რომ „ინგილოურ“ ვარიანტს აზერბაიჯანულისგან განსხვავებით მოქლონები (სიმების მოსაჭერები) ორივე მხარეზე აქვს, რაც ქართულ ხალხურ საკრავებთან სიახლოვის დამადასტურებელია. როგორც სჩანს ადრე ჩუნგურის სახელწოდებით საინგილოშიც ფანდური არსებულა, რომელიც ჟამთა სიავის შედეგად ფუნქციურად მონათესავე საკრავით, საზით ჩანაცვლებულა და ტერმინი კი უცვლელი დარჩენილა. პატარა შენიშვნა გვაქვს შემსრულებლობის მისამართითაც, კერძოდ ავტორი აღნიშNავს, რომ XX საუკუნის 80-იანი წლების დასაწყისში ჩამოყალიბდა ქართული ხალხური სიმღერების პირველი ანსამბლი „კახის შვიდკაცა“, რომელსაც დროდადრო ახალი წევრები ემატებოდნენ. ცოტა მოგვიანებით ქართული სიმღერის ჯგუფი „მერცხალი“ შეიქმნა ზაქათალის რაიონშიც, კერძოდ მის ყველაზე დიდ ქართულ სოფელში, ალიაბათში (ელისენში)“ თუ ან ანსამბლების დაარსების თარიღებს გადავხედავთ, დავინახავთ რომ ჯერ ანსამბლი „მერცხალი“ დაარსდა (1984-85 წლებში) ხოლო შემდეგ კი „შვიდკაცა“ (1986 წელს). ბოლოს ვიმეორებ, რომ წერილი ძალზე საინტერესოა ფართო მკითველისთვის და ჩემს მიერ გამოთქმული ზოგი შენიშვნა და შესწორება ვფიქრობ, რომ პუბლიკაციის ხარისხს ჩრდილს არ მიაყენებს ___2013-05-05 22:10:00___



www.000webhost.com